Vườn quốc gia Ba Vì ôm trọn dẫy núi Ba Vì gồm ba đỉnh: đỉnh Vua Hùng, đỉnh Sơn Tinh và đỉnh Ngọc Hoa công chúa, tương truyền là nơi ở của gia đình Thánh Sơn Tinh. Vì sau khi thắng Thủy Tinh trong cuộc tranh tài kế vị, đoạt được nàng công chúa út con Vua Hùng, Sơn Tinh đã không nhận ngôi vua mà lui về giữ gìn núi thiêng Ba vì cho sự trường tồn của Dân tộc Việt. Trở thành thánh đứng đầu trong Tứ thánh bất tử Việt Nam.

Vùng núi Ba Vì luôn hấp dẫn người Hà Nội mong tìm cách thoát khỏi chốn thị thành. Trong vườn quốc gia này có một số các loài cây quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng, các loài động vật có vú ở đây bao gồm 2 loài sóc ‘bay’ quý hiếm. Sự xâm lấn của con người đã làm thay đổi diện mạo mọi thứ vốn khá hiếm noi này. Có một khu vườn lan, một vườn chim, và cả những cơ hội leo bộ băng qua các sườn dốc dưới tán dừng của vùng núi này. Trên đỉnh cao 1,276m là nơi đền thờ Bác Hồ tọa lạc – thật vất vả nhưng cũng thật đáng để mất 30 phút leo bộ 1.229 bậc xuyên dưới tán rừng, cảnh trí thật ngoạn mục với vùng châu thổ Sông Hồng và Hà Nội ở phía xa mờ. Có thể thấy nhiều góc nhìn vào khoảng tháng Tư cho đến tháng Mười hai khi mà không khí trở nên quang đãng; vào những thời điểm khác thì sẽ rất là ẩm ướt và mù sương, nhưng lại làm cho không khí thêm huyền ảo. Con đường dẫn lên bãi đỗ xe trên đỉnh rất dốc, trơn và hẹp, nhưng việc mở đường cũng đang được tiến hành.

Vườn Quốc gia Ba Vì nằm tọa lạc tại phần trung tâm của núi Ba Vì – là núi đá vôi đất độc lập cách Thủ đô Hà Nội 50km về phía Tây, gồm có 3 đỉnh: đỉnh cao nhất là đỉnh Vua 1.296m, tiếp theo là đỉnh thánh Tản cao 1.226m và rồi là đỉnh Ngọc Hoa cao 1.120m.

Trong thần thoại học Việt Nam, núi Tản Viên được gắn với Sơn Tinh, vị thần Núi. Sơn Tinh – một trong Tứ Bất tử - là vị Thánh đã tạo nên văn hóa người Việt; anh hùng bất khuất chống chọi với mọi kẻ ngoại xâm. Vì vậy, khu vườn này hấp dẫn du khách không chỉ vì cảnh đẹp thiên nhiên mà còn bởi những câu chuyện huyền thoại.

Sườn đông của núi Ba Vì chính là thác Ao Vua. Ngọn thác này có 3 tầng, ở cuối dòng chảy hình thành nên một hồ nhỏ. Núi mọc ở đồng bằng thường hiếm khi vượt quá 30m so với mặt biển. Các con suối xẻ thành dòng chảy của chúng qua các thung lũng, và các cánh đồng lúa trải rộng tới chân trời. Địa thế núi non này đã làm cho khí hậu ở vùng Ba Vì thay đổi theo đội cao. Trên 500m, sương mù che phủ lấy đỉnh núi gần như suốt cả ngày. Càng leo cao, cảnh trí càng trở nên lãng mạn ... bởi màn sương đã nhạt đi và để lộ ra những vạt nắng trong vài phút.

Với một khu vực trải rộng trên 12.023ha, vườn quốc gia này là cái nôi sinh sôi của hơn 800 loài cây quý hiếm, trong đó 280 có giá trị dùng làm thuốc. Nơi đây cũng tự hào bởi có 44 loài động vật có vú, 15 loài bò sát, 9 loài lưỡng cư và hơn 100 loài chim. Điều này lý giải tại sao Vườn Quốc gia Ba Vì được người Hà Nội ví như là ‘lá phổi’ của Hà Nội.

Ngoại trừ đoạn Sông Đà chảy qua sườn phía tây của vườn quốc gia này, các thân nước trong vùng Ba Vì không rộng nhưng khá ổn định. Các dòng suối trong vườn quốc gia này thường nhỏ và chảy theo sườn dốc nên chảy rất nhanh. Vào mùa khô, nhiều dòng suối trở nên khô kiệt.

Rừng trong Vườn Quốc gia Ba Vì này là nguồn lâm sản quan trọng cho các cộng đồng bản địa. Việc thu hái các thảo dược là nguồn sinh kế chính ở đây. Khoảng giữa năm 1997 và 1998, ước tính có tới 250 tấn thảo dược được thu hái về từ vườn quốc gia này. Người ta ước tính rằng khoảng 80% người Dao Ba Vì sống dựa vào thu hái thảo dược, và là nguồn thu nhập quan trọng thứ hai của họ.

Suốt thời gian Pháp thuộc, vùng Ba Vì được từng được hoạch định như một điểm nghỉ núi với khoảng 200 biệt thự được xây. Với khí hậu tương đối dễ chịu, cơ sở hạ tầng khá tốt và gần với Hà Nội, Ba Vì đã thu hút được một lượng lớn khách thăm quan. Một số công ty đã đầu tư các dự án khu nghỉ dưỡng, trung tâm hội họp và điểm thu hút khách thăm quan xung quanh khu vườn quốc gia này. Vườn Quốc gia Ba Vì cũng là nơi quan trọng cho giáo dục và nghiên cứu khoa học. Thêm vào đó, các khu nghỉ dưỡng du lịch chủ yếu đều đã được quy hoạch trong và xung quanh khu vườn quốc gia này.

Vườn quốc gia là một khu rừng nguyên sinh với hàng ngàn các loại cây đại thụ có đến hàng trăm năm tuổi. Rừng nguyên sinh được tọa lạc ở độ cao trên 600m. Khu vực này cũng là nơi ẩn chứa hàng trăm di tích có từ cả thế kỷ nay hoặc hơn, từ khi Thực dân Pháp đến đất này, như là dãy trại lính và nhà thờ. Ở Ba Vì cũng còn có một ngôi làng người Dao, một trong rất nhiều tộc người ở phía Bắc. Ghé thăm nơi đây sẽ đem lại những hiểu biết nhất định về lối sống của người Dao và cơ hội được thưởng thức món măng tre ngon tuyệt.